Іван Ілліч. Энэргія і справядлівасць (частка 2)

Індустрыялізацыя руху

Каб абмяркоўваць, якім чынам энэргія выкарыстоўваецца для перамяшчэння людзей, трэба фармальна адрозніваць транспарт і перасоўванне як два кампаненты руху. Пад рухам я маю на ўвазе любое перамяшчэнне людзей з аднаго месца ў іншае, калі яны знаходзяцца па-за межамі сваіх дамоў. Пад перасоўваннем я маю на ўвазе такое перамяшчэнне, якое карыстаецца метабалічнай энэргіяй чалавека, а пад транспартам – такі від руху, які абапіраецца на іншыя крыніцы энэргіі. Гэтымі крыніцамі энэргіі з нашага часу будуць збольшага маторы, бо жывёлы адчайна змагаюцца з людзьмі за ежу ў перанаселеным свеце (калі толькі яны не ядуць асот, як аслы ці вярблюды).

Як толькі людзі пачынаюць сплочваць даніну транспарту не толькі ў вандроўках працягласцю некалькі дзён, але і ў штодзённых паездках, супярэчнасць паміж сацыяльнай справядлівасцю і матарызаванай сілай, паміж эфектыўным рухам і больш высокай хуткасцю, паміж асабістай свабодай і з’інжыніраванымі маршрутамі становіцца пранізліва відавочнай. Прымусовая залежнасць ад аўта-мабільнай машынэрыі ў гэтым выпадку адмаўляе супольнасці сама-рухомых людзей ў тых самых каштоўнасцях, якія нібыта забяспечваюцца праз палепшаную транспартацыю.

Людзі добра рухаюцца на сваіх нагах. Гэты прымітыўны спосаб перасоўвання пры бліжэйшым разглядзе выявіцца дастаткова эфектыўным, калі параўнаць яго з лёсам людзей у новачасных гарадах ці на індустрыялізаваных фермах. Ён падасца асабліва прывабным, калі будзе зразумета, што сучасныя амерыканцы ходзяць, у сярэднім, гэтулькі ж міль, як і іх продкі – пераважна праз тунэлі, карыдоры, паркоўкі ды крамы.

"Людзі добра рухаюцца на сваіх нагах". Малюнак мастака Эндзі Сінгера для часопіса Carbusters (http://carbusters.org/2010/12/19/no-exit-poor-woman-walking/).

Людзі на сваіх дваіх больш ці менш роўныя. Людзі, якія распалагаюць толькі сваімі нагамі, рухаюцца згодна з запатрабаваннямі хвіліны, [на хуткасці] ад трох да чатырох міль у гадзіну, у любым кірунку і да любога месца, ад якога яны не адгароджаныя паводле законаў ці фізічна. Паляпшэнне гэтага прыроджанага ўзроўню мабільнасці новымі транспартнымі тэхналогіямі павінна было б захоўваць гэтыя якасці і дадаваць нейкія новыя, напрыклад, магчымасць пераадольваць большыя адлегласці, эканомію часу, камфорт і большыя магчымасці для інвалідаў. Але адбылося не гэта. Замест таго, рост транспартнай індустрыі паўсюль меў адваротныя эфекты. З моманту, калі яе машыны маглі прадаставіць больш, чым пэўную колькасць конскіх сіл у распараджэнне любога асобнага пасажыра, гэтая індустрыя знізіла справядлівасць паміж людзьмі, нізвяла іх мабільнасць да сістэмы індустрыйна вызначаных маршрутаў і стварыла беспрэцэдэнтна востры недахоп часу. Калі хуткасць іх транспартных сродкаў перасягае парог, грамадзяне становяцца спажыўцамі транспартацыі ў штодзённай пятлі, якая прыводзіць іх назад дадому. Дэпартамент камерцыі Злучаных Штатаў называе гэтае кола «паездкай» у адрозненне ад «падарожжа», у якое амерыканцы выбіраюцца з дому з зубной шчоткай.

Чым больш энэргіі ўліта ў транспартную сістэму, тым больш людзей едуць хутчэй на большую адлегласць штодня. Дзённы радыюс кожнага павялічваецца коштам магчымасці наткнуцца на знаёмага ці прагуляцца праз парк па шляху на працу. Экстрэмумы прывілегіі ствараюцца за кошт усеагульнага заняволення. Эліта сціскае неабмежаваныя адлегласці ў жыццёвы час звышкамфортнага падарожжа, пакуль большасць праводзіць яшчэ большы кавалак свайго існавання ў нежаданых паездках. Нямногія сядаюць на свае дываны-самалёты, каб падарожнічаць паміж разлеглымі пунктамі, якія іх эфемерная прысутнасць робіць і дэфіцытнымі, і спакуслівымі. У той самы час шматлікія вымушаны ехаць далей і хутчэй і праводзіць больш часу ў падрыхтоўцы да сваіх паездак і адпачынку ад іх.

У Злучаных Штатах чатыры пятых ад усіх чалавека-гадзін на дарозе праводзяць тыя, хто надзвычай рэдка трапляе ў самалёт, а чатыры пятых кіламетражу ў кірунку з’ездаў і курортаў пралятаюць год за годам тыя самыя паўтара адсоткі насельніцтва, звычайна або заможныя, або прафесійна падрыхтаваныя. Чым хутчэй транспартны сродак, тым большы памер субсідыі, які ён атрымлівае дзякуючы рэгрэсіўнаму падаткаабкладанню. Толькі 0,2% ад усяго насельніцтва ЗША могуць падарожнічаць паветрам па ўласнай волі часцей, чым раз на год. Нямногія іншыя краіны могуць падтрымліваць такі вялікі парк самалётаў.

Палонены здзяйсняльнік паездак і лёгкадумны падарожнік становяцца аднолькава залежнымі ад транспарту. Ніводны не можа абысціся без транспарту. Прынагодныя спурты ў Акапулька ці на партыйны з’езд уводзяць звычайнага пасажыра ў зман, быццам ён прабіўся ў сціснуты свет тых, чый імклівы рух забяспечваецца вялікімі магутнасцямі. Выпадковы шанец правесці некалькі гадзін прывязаным да высока-магутнага крэсла робіць яго саўдзельнікам у скрыўленні чалавечай прасторы, і схіляе яго згадзіцца з планаваннем геаграфіі ягонай краіны вакол транспартных сродкаў, а не вакол людзей. Чалавек развіваўся псіхічна і культурна разам са сваёй касмічнай нішай. Тое, што для жывёл складаецца ў асяроддзе, ён навучыўся рабіць сваім домам. Чалавечае самаўяўленне патрабуе ў якасці складовай часткі прастору жыцця і час жыцця, аб’яднаныя хуткасцю, якой ён рухаецца. Калі гэтыя стасункі вызначаюцца спрытам транспартных сродкаў, а не рухам людзей, чалавек-архітэктар нізводзіцца да статуса даезніка.

Тыповы амерыканскі мужчына прысвячае больш за 1600 гадзін у год свайму аўтамабілю. Ён сядзіць у машыне, калі яна едзе і калі стаіць. Ён паркуе аўтамабіль і шукае яго. Ён зарабляе грошы, каб патраціць на аўто і догляд за ім. Ён працуе, каб аплаціць бензін, плату за дарогі, страхоўку, падаткі і штрафы. Ён праводзіць чатыры гадзіны з шаснаццаці гадзін бадзёрасці ў дарозе ці збіраючы рэсурсы для яе. І гэтая лічба не ўключае ў сябе час, спажыты іншымі заняткамі, якія дыктуюцца транспартам: час, праведзены ў больніцах, судах і гаражах; час, патрачаны на прагляд аўтамабільнай рэкламы ці наведванне адукацыйных сустрэч спажыўцоў, каб палепшыць якасць наступнай пакупкі. Узорны амерыканец траціць 1600 гадзін, каб атрымаць 7500 міль: меней, чым пяць міль за гадзіну. У краінах, якія не маюць транспартнай індустрыі, людзі дасягаюць таго самага выніку праз пешую хаду, і яны выдзяляюць толькі ад трох да васьмі адсоткаў свайго часавага бюджэту на рух замест 28%. Рух у багатых краінах адрозніваюць ад руху ў бедных краінах не кіламетры на гадзіну часу жыцця большасці, але больш гадзін абавязковага спажывання высокіх доз энэргіі, якая ўпакоўваецца і няроўна распаўсюджваецца транспартнай індустрыяй.

=====================================================

Пачатак кнігі.

Працяг чытайце тут: http://mirnyatom.net/6931155/ivan-illich3/


Добавить статью в закладки

Comments are closed.